७०० लिटरपासून २० लाख लिटरपर्यंतचा प्रवास; गोकुळच्या सत्तेसाठी एवढी चुरस का?
आनंदराव चुयेकरांच्या दूरदृष्टीतून उभ्या राहिलेल्या सहकार साम्राज्याने बदलली कोल्हापूरच्या राजकारणाची समीकरणे; महाडिक, नरके, सतेज पाटील, मुश्रीफांच्या राजकीय प्रभावाची कहाणी!
कोल्हापूर / प्रतिनिधी
महाराष्ट्राच्या सहकार चळवळीचा इतिहास लिहिताना कोल्हापूर जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघ अर्थात ‘गोकुळ’चा उल्लेख केल्याशिवाय तो पूर्ण होऊ शकत नाही. अवघ्या २२ दूध संस्थांच्या माध्यमातून प्रतिदिन ७०० लिटर दूध संकलनापासून सुरू झालेला प्रवास आज प्रतिदिन सुमारे २० लाख लिटर दूध संकलनापर्यंत पोहोचला आहे. सुमारे चार हजार कोटी रुपयांची उलाढाल, लाखो दूध उत्पादकांचे अर्थकारण, गावागावांत विस्तारलेले दूध संस्थांचे जाळे आणि राज्यभर पोहोचलेला ब्रँड अशी गोकुळची ओळख निर्माण झाली आहे. मात्र, या आर्थिक सामर्थ्याबरोबरच गोकुळने कोल्हापूरच्या राजकारणातही स्वतःचे स्वतंत्र सत्ताकेंद्र निर्माण केले. त्यामुळेच आमदारकी, खासदारकीइतकीच गोकुळच्या अध्यक्षपदाची आणि संचालक मंडळावरील वर्चस्वाची चुरस पाहायला मिळते. आनंदराव चुयेकरांपासून महादेवराव महाडिक, अरुण नरके, पी. एन. पाटील, सतेज पाटील आणि हसन मुश्रीफ यांच्यापर्यंत अनेक दिग्गजांच्या राजकीय वाटचालीत गोकुळ महत्त्वाचा घटक ठरला आहे.
१६ मार्च १९६३ : ७०० लिटर दुधातून सहकाराची मुहूर्तमेढ
कोल्हापूर जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांना शेतीबरोबरच दुग्धव्यवसायातून आर्थिक स्थैर्य मिळावे, या दूरदृष्टीतून १६ मार्च १९६३ रोजी गोकुळच्या सहकारी प्रवासाची सुरुवात झाली. एन. टी. सरनाईक यांनी या संस्थेच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला. त्यांना आनंदराव पाटील-चुयेकर यांची मोलाची साथ मिळाली. सुरुवातीला केवळ २२ दूध संस्थांच्या माध्यमातून दररोज ७०० लिटर दूध संकलित होत होते. मुंबईसारख्या मोठ्या बाजारपेठेला ग्रामीण भागातून दूध पुरवठा करण्याचे स्वप्न या सहकार चळवळीने पाहिले होते.
या स्वप्नाला प्रत्यक्षात उतरवण्यासाठी आनंदराव चुयेकर यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले. १९७१ ते १९९० या काळात त्यांनी अध्यक्षपदाची धुरा सांभाळली. गावोगावी दूध संस्था उभारणे, दूध उत्पादकांना संघटित करणे आणि दुग्धव्यवसायाला आर्थिक शिस्त लावणे, यामुळे गोकुळच्या विस्ताराचा पाया मजबूत झाला. म्हणूनच गोकुळच्या इतिहासात चुयेकरांचे नाव संस्थापक नेतृत्व म्हणून आदराने घेतले जाते.
गोकुळ ब्रँडचा विस्तार आणि ग्रामीण अर्थकारणाला बळ
१९८० च्या दशकात शिरगाव येथे आधुनिक दूध प्रक्रिया प्रकल्प उभारण्यात आला. मुंबई आणि पुण्यासारख्या बाजारपेठांमध्ये गोकुळचे दूध पोहोचू लागले. दूध, दही, ताक, श्रीखंड आणि अन्य दुग्धजन्य पदार्थांच्या माध्यमातून गोकुळने ग्राहकांचा विश्वास संपादन केला. देशातील श्वेतक्रांती, ऑपरेशन फ्लड आणि राष्ट्रीय दुग्धविकास मंडळाच्या प्रयत्नांचाही सहकारी दुग्धव्यवसायाला फायदा झाला.
हळूहळू गोकुळचे जाळे जिल्ह्याच्या ग्रामीण भागात विस्तारले. दूध संकलनाबरोबर पशुवैद्यकीय सेवा, पशुखाद्य, दूध प्रक्रिया आणि विपणन अशा विविध क्षेत्रांत संघाने काम सुरू केले. विशेष म्हणजे, ग्रामीण भागातील महिलांना दुग्धव्यवसायातून आर्थिक स्वावलंबन मिळवून देण्यातही गोकुळची भूमिका महत्त्वाची ठरली. अनेक कुटुंबांच्या अर्थकारणाचा केंद्रबिंदू दूध व्यवसाय बनला.
गोकुळचे आर्थिक सामर्थ्य बनले राजकीय ताकदीचे केंद्र
गोकुळचा विस्तार झाला तशी या संस्थेची राजकीय ताकदही वाढत गेली. हजारो दूध संस्था, लाखो दूध उत्पादक, त्यांच्याशी जोडलेले स्थानिक नेते आणि ग्रामीण भागातील आर्थिक व्यवहार यामुळे गोकुळचे संचालक मंडळ जिल्ह्याच्या राजकारणातील प्रभावी व्यासपीठ बनले. एखाद्या गावातील दूध संस्थेवर कोणाचे वर्चस्व आहे, यापासून जिल्ह्यातील राजकीय समीकरणांपर्यंत गोकुळचा प्रभाव जाणवू लागला.
महादेवराव महाडिक, अरुण नरके आणि पी. एन. पाटील यांच्यासारख्या नेत्यांनी गोकुळच्या राजकारणात प्रभाव निर्माण केला. विशेषतः महाडिक गटाचे अनेक वर्षे असलेले वर्चस्व कोल्हापूरच्या राजकारणात चर्चेचा विषय राहिले. गोकुळची सत्ता म्हणजे केवळ दूध संघाचे नेतृत्व नव्हे, तर ग्रामीण भागातील राजकीय संपर्क, आर्थिक व्यवहार आणि संघटनात्मक ताकदीवर प्रभाव निर्माण करण्याची संधी, असे समीकरण तयार झाले.
२०२१ : तीन दशकांच्या सत्तासमीकरणाला धक्का
गोकुळच्या राजकीय इतिहासात २०२१ ची निवडणूक निर्णायक ठरली. काँग्रेसचे आमदार सतेज पाटील, तत्कालीन राष्ट्रवादीचे नेते हसन मुश्रीफ आणि शिवसेनेचे संजय मंडलिक यांच्या पाठिंब्याने राजर्षी शाहू शेतकरी आघाडी मैदानात उतरली. दुसरीकडे महादेवराव महाडिक आणि पी. एन. पाटील यांच्या प्रभावाखालील गटाने जोरदार लढत दिली.
या निवडणुकीत सतेज पाटील यांच्या नेतृत्वाखालील आघाडीने २१ पैकी १७ जागा जिंकत ऐतिहासिक सत्तांतर घडवले. अनेक वर्षे टिकून असलेल्या राजकीय वर्चस्वाला मोठा धक्का बसला. कोल्हापूरच्या सहकार क्षेत्रातील हा निकाल राज्याच्या राजकारणातही चर्चेचा विषय ठरला. सतेज पाटील यांची जिल्ह्यातील राजकीय ताकद अधिक अधोरेखित झाली.
सतेज- मुश्रीफ जवळीक ते बदलती राजकीय समीकरणे
२०२१ नंतर गोकुळमध्ये सतेज पाटील आणि हसन मुश्रीफ यांच्यातील सहकार क्षेत्रातील जवळीक महत्त्वाची ठरली. मात्र, राज्याच्या राजकारणात राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये फूट पडली आणि पक्षीय समीकरणे बदलली. त्याचा परिणाम कोल्हापूरच्या राजकारणावरही झाला. तरीही गोकुळमधील सत्तेचे गणित आणि नेतृत्वाचा प्रश्न कायम चर्चेत राहिला.
मे २०२५ मध्ये अरुण डोंगळे यांच्यानंतर आनंदराव पाटील-चुयेकर यांचे पुत्र शशिकांत पाटील-चुयेकर यांच्याकडे अध्यक्षपदाची जबाबदारी आली. गोकुळच्या उभारणीत योगदान देणाऱ्या चुयेकर कुटुंबातील पुढील पिढीला संस्थेच्या सर्वोच्च पदावर संधी मिळणे ही इतिहासातील लक्षवेधी घटना ठरली.
२०२६ : एका जागेने पुन्हा बदलले सत्तेचे गणित!
२०२६ मधील निवडणुकीने गोकुळच्या राजकारणात पुन्हा एकदा नाट्यमय वळण आणले. सतेज पाटील यांच्या नेतृत्वाखालील राजर्षी शाहू शेतकरी समविचारी आघाडी आणि महायुती समर्थित छत्रपती शाहू शेतकरी विकास आघाडी यांच्यात थेट संघर्ष झाला. २५ जागांसाठी झालेल्या निवडणुकीत समविचारी आघाडीने १३, तर महायुतीने १२ जागा जिंकल्या. अवघ्या एका जागेच्या फरकाने सतेज पाटील यांनी पुन्हा एकदा गोकुळमधील राजकीय वर्चस्व सिद्ध केले.
मात्र, निकालानंतरही सत्तासंघर्ष थांबला नाही. २९ ऑक्टोबरच्या अध्यक्ष निवडीच्या सभेला आवश्यक कोरमअभावी सभा तहकूब झाली. त्यानंतर समविचारी आघाडीच्या १३ संचालकांनी स्वतंत्र बैठकीत शशिकांत पाटील-चुयेकर यांची अध्यक्ष म्हणून निवड केल्याचा दावा केला. या प्रक्रियेला कायदेशीर आव्हान देण्यात आले. आता १० नोव्हेंबर २०२६ रोजी होणाऱ्या अध्यक्ष निवडीच्या सभेकडे संपूर्ण राज्याचे लक्ष लागले आहे. त्यामुळे गोकुळमधील लढाई आता बहुमत, सहकार कायदा आणि राजकीय प्रतिष्ठेची बनली आहे.
४,१८५ कोटींची उलाढाल; मग गोकुळची सत्ता एवढी महत्त्वाची का?
२०२५-२६ या आर्थिक वर्षातील प्राथमिक आकडेवारीनुसार गोकुळची उलाढाल सुमारे ४,१८५ कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचली आहे. दररोज लाखो लिटर दूध संकलन करणाऱ्या या संस्थेशी लाखो दूध उत्पादकांचे आर्थिक हितसंबंध जोडलेले आहेत. दूध उत्पादकांना मिळणारा दर, दूध संकलन व्यवस्था, पशुवैद्यकीय सुविधा, पशुखाद्य, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठेतील स्पर्धा अशा अनेक महत्त्वाच्या बाबींवर संघाच्या धोरणांचा परिणाम होतो. त्यामुळे गोकुळचे नेतृत्व मिळवणे म्हणजे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या एका मोठ्या साखळीवर प्रभाव निर्माण करण्याची संधी आहे.
याच कारणामुळे गोकुळच्या प्रत्येक निवडणुकीला जिल्ह्यातील विधानसभा निवडणुकीसारखे महत्त्व प्राप्त होते. अध्यक्षपदासाठी होणारी चुरस ही केवळ राजकीय प्रतिष्ठेची नसून सहकार क्षेत्रातील भविष्यातील नेतृत्वाचीही परीक्षा असते.
खरा मालक कोण? नेते की पहाटे दूध काढणारा शेतकरी?
गोकुळच्या सहा दशकांहून अधिक काळाच्या प्रवासात अनेक नेते आले, गेले. सत्तेची समीकरणे बदलली, पॅनेल बदलले आणि अध्यक्षही बदलले. मात्र, पहाटे चार वाजता उठून जनावरांची धार काढणारा दूध उत्पादक आजही गोकुळशी जोडलेला आहे. संस्थेचा जन्म शेतकऱ्यांच्या आर्थिक उन्नतीसाठी झाला होता. त्यामुळे तिच्या सत्तासंघर्षात शेतकऱ्यांचे हित मागे पडता कामा नये.
आज गोकुळसमोर सर्वांत मोठा प्रश्न केवळ अध्यक्ष कोण होणार, संचालक मंडळावर कोणाची सत्ता राहणार, हा नाही. तर दूध उत्पादकांना अधिक चांगला दर, पारदर्शक कारभार आणि संस्थेच्या नफ्यातून त्यांना अधिक लाभ कसा मिळणार, हा आहे.
नेते बदलतील, सत्ता बदलेल; पण गोकुळचा खरा आधार दूध उत्पादकच!
७०० लिटरपासून २० लाख लिटरपर्यंतचा प्रवास घडवणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या घामाचे मोल राखले गेले, तरच गोकुळच्या सहकार चळवळीला खरा अर्थ प्राप्त होईल. कारण गोकुळची खरी ताकद कोणत्याही राजकीय नेत्याच्या हातात नसून रोज दूध घालणाऱ्या लाखो उत्पादकांच्या विश्वासात आहे.