शिरोळ / प्रतिनिधी
शिरोळ ग्रामदैवतांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या श्री संतुबाई देवीच्या वार्षिक यात्रेला यंदाही मोठ्या भक्तिभावात आणि उत्साहपूर्ण वातावरणात प्रारंभ झाला. मंगळवार (दि. ४ ऑगस्ट) रोजी सकाळी विधीवत अभिषेक, पूजन आणि धार्मिक विधी आपसो पुजारी (सर) यांच्या हस्ते संपन्न झाले. पहाटेपासूनच मंदिर परिसरात भाविकांनी दर्शनासाठी मोठी गर्दी केली होती. मंत्रोच्चार, घंटानाद आणि भक्तिमय वातावरणामुळे संपूर्ण परिसरात आध्यात्मिक ऊर्जा अनुभवायला मिळाली.
शिरोळच्या सांस्कृतिक, धार्मिक आणि सामाजिक परंपरेत श्री संतुबाई देवी मंदिराला विशेष स्थान आहे. गावाबाहेरील शांत परिसरात वसलेले हे मंदिर अनेक दशकांपासून ग्रामस्थांच्या श्रद्धेचे केंद्र राहिले आहे. संतुबाई देवीला शिरोळमधील लहान मुलांचे रक्षण करणारी, नवसाला पावणारी आणि संकटातून मार्ग दाखविणारी देवी म्हणून भाविक मानतात. त्यामुळे वर्षभर या मंदिरात भाविकांची वर्दळ कायम असते. मात्र यात्रेच्या काळात या श्रद्धेचे रूप भक्तीच्या महासागरात परिवर्तित होते.
स्थानिक परंपरेनुसार गावातील प्रतिष्ठित ज्येष्ठ मंडळींनी पूर्वी गावाबाहेर सटवाई देवी अर्थात संतुबाई देवीची स्थापना केली.त्या काळात काळे कुटुंबीयांनी त्या ठिकाणी एक लहानसे मंदिर उभारून देवीच्या पूजेची परंपरा सुरू ठेवली. कालांतराने ही परंपरा अधिक दृढ होत गेली आणि आज हे मंदिर शिरोळच्या धार्मिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग बनले आहे.
शिरोळमध्ये आजही अनेक वर्षांपासून एक आगळीवेगळी धार्मिक परंपरा जपली जाते. घरात एखाद्या बालकाचा जन्म झाल्यानंतर त्या बाळाच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुख-समृद्धीसाठी संतुबाई देवीच्या मंदिरात जाऊन नारळ फोडण्याची प्रथा आजही कायम आहे. नवजात बालकाच्या आयुष्यासाठी देवीचा आशीर्वाद घेण्याची ही श्रद्धा प्रत्येक पिढीकडून पुढील पिढीकडे जपली जात आहे.
याचबरोबर घरातील लहान मुले सतत रडत असतील, त्यांना काही अज्ञात त्रास होत असेल किंवा त्यांचे आरोग्य चांगले राहावे, या भावनेनेही भाविक देवीला नारळ अर्पण करतात. अनेक कुटुंबांचा असा अनुभव आहे की, देवीच्या चरणी प्रार्थना केल्यानंतर त्यांच्या मनोकामना पूर्ण झाल्या. त्यामुळे संतुबाई देवी ही नवसाला पावणारी आणि बालकांचे संरक्षण करणारी देवी म्हणून भाविकांच्या मनात अढळ श्रद्धेचे स्थान निर्माण झाले आहे.
सन २०१८ हे मंदिराच्या इतिहासातील महत्त्वपूर्ण वर्ष ठरले. वाढती भाविकांची संख्या आणि मंदिराची झालेली जीर्ण अवस्था लक्षात घेऊन मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्याचा संकल्प करण्यात आला. या उपक्रमाचे नेतृत्व किरण माने-गावडे, राजेंद्र पाटील (कुटवाडे), आनंदा गावडे (मुकादम), रामचंद्र मोडके तसेच श्री संतुबाई मंदिर जीर्णोद्धार समितीच्या सर्व सदस्यांनी केले.
या संकल्पाला ग्रामस्थांनी मोठ्या प्रमाणावर प्रतिसाद दिला. लोकवर्गणी, देणग्या, साहित्य स्वरूपातील मदत आणि श्रमदानाच्या माध्यमातून मंदिराच्या उभारणीचे काम सुरू झाले. गावातील अनेक ज्ञात-अज्ञात दानशूर व्यक्तींनी आर्थिक मदतीबरोबरच बांधकामासाठी लागणारे साहित्य उपलब्ध करून दिले. त्यामुळे अल्पावधीतच मंदिराचा जीर्णोद्धार पूर्ण झाला आणि आज भव्य, आकर्षक आणि प्रशस्त मंदिर भक्तांच्या सेवेसाठी उभे आहे.
मंदिराच्या उभारणीत विशेषतः नदीवेस परिसरातील नागरिकांनी दिलेले योगदान उल्लेखनीय मानले जाते. या भागातील अनेक युवक, ज्येष्ठ नागरिक आणि महिला यांनी विविध प्रकारे सहकार्य करून मंदिराच्या उभारणीत मोलाचा वाटा उचलला. मंदिराच्या प्रत्येक दगडामागे ग्रामस्थांचे श्रम, श्रद्धा आणि समर्पण दडलेले असल्याची भावना आजही सर्वांच्या मनात आहे.
श्री संतुबाई मंदिर जीर्णोद्धार समितीचे अध्यक्ष किरण माने-गावडे यांनी यावेळी भावना व्यक्त करताना सांगितले की, “मंदिर उभारण्यात समिती ही केवळ एक माध्यम होती. प्रत्यक्षात मंदिर उभारण्यामागे हजारो भाविकांची श्रद्धा, दानशूर व्यक्तींचे योगदान, ग्रामस्थांचे सहकार्य आणि देवीवरील अखंड विश्वास आहे. ज्यांनी आर्थिक, साहित्य स्वरूपात किंवा श्रमदानाद्वारे मदत केली, त्या प्रत्येकाचे योगदान अमूल्य आहे. त्यांच्या सहकार्यामुळेच आज हे मंदिर दिमाखात उभे आहे.”
यात्रेनिमित्त मंदिर परिसरात धार्मिक कार्यक्रम, दर्शन व्यवस्था आणि विविध पूजाविधींचे नियोजन करण्यात आले आहे. पहाटेपासून भाविक दर्शनासाठी रांगा लावत असून महिला, ज्येष्ठ नागरिक, युवक तसेच बालकांसह अनेक कुटुंबे देवीच्या दर्शनासाठी येत आहेत. भक्तिभावाने ओथंबलेल्या वातावरणामुळे संपूर्ण परिसरात उत्सवाचे स्वरूप निर्माण झाले आहे.
गेल्या दोन वर्षांपासून यात्रेच्या दुसऱ्या दिवशी भव्य महाप्रसादाचे आयोजन करण्यात येत आहे. हनुमान तालीम मंडळ, नदीवेस, गावडे गल्ली, शिरोळ यांच्या वतीने आयोजित या महाप्रसादाला हजारो भाविक उपस्थित राहतात. समाजातील सर्व घटकांना एकत्र आणणारा हा उपक्रम सामाजिक सलोखा, बंधुभाव आणि सेवाभावाचे प्रतीक ठरत आहे. महाप्रसादासाठी गावातील अनेक स्वयंसेवक परिश्रम घेत असून भक्तांच्या सेवेसाठी दिवसभर कार्यरत असतात.
धार्मिक परंपरेबरोबरच सामाजिक ऐक्याची भावना जपणाऱ्या या यात्रेमुळे शिरोळची सांस्कृतिक ओळख अधिक दृढ होत आहे. मंदिर परिसरात स्वच्छता, शिस्तबद्ध दर्शन व्यवस्था आणि भाविकांच्या सुविधांवरही विशेष भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे यात्रेला येणाऱ्या प्रत्येक भाविकाला समाधानकारक आणि आध्यात्मिक अनुभव मिळत आहे.
श्री संतुबाई देवीची यात्रा ही केवळ धार्मिक उत्सव नसून शिरोळच्या इतिहासाची, परंपरेची आणि एकात्मतेची जपणूक करणारा लोकउत्सव आहे. अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेल्या श्रद्धा आणि संस्कारांचे हे पवित्र केंद्र आजही ग्रामस्थांना एकत्र बांधून ठेवत आहे. मंदिराच्या विकासामागे असलेली लोकसहभागाची भावना भविष्यातही अशीच कायम राहील, असा विश्वास ग्रामस्थांनी व्यक्त केला.
यात्रेनिमित्त सर्व भाविकांनी मोठ्या संख्येने उपस्थित राहून देवीचे दर्शन घ्यावे, धार्मिक कार्यक्रमांचा लाभ घ्यावा आणि सामाजिक ऐक्य जपणाऱ्या या पवित्र परंपरेत सहभागी व्हावे, असे आवाहनही मंदिर जीर्णोद्धार समितीच्या वतीने करण्यात आले आहे.
अखेर श्री संतुबाई मंदिर जीर्णोद्धार समितीचे अध्यक्ष किरण माने-गावडे यांनी सर्व शिरोळवासीयांसह येणाऱ्या भाविकांना यात्रेच्या शुभेच्छा देत, “श्री संतुबाई देवी सर्व भक्तांचे कल्याण करो, प्रत्येक कुटुंबाला सुख, समृद्धी, आरोग्य आणि शांततेचा आशीर्वाद लाभो,” अशी मनोभावे प्रार्थना व्यक्त केली.