शिरोळ | संदीप इंगळे
समाजातील सर्वसामान्य नागरिकांच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने लढणारे, अन्यायाविरोधात आवाज उठवणारे आणि कोणत्याही राजकीय पदाचा आधार नसताना संघटित लोकशक्तीच्या बळावर अनेक प्रश्न मार्गी लावणारे धनाजी चुडमुंगे (आबा) हे शिरोळ तालुक्यातील एक परिचित सामाजिक कार्यकर्ते म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या दोन दशकांहून अधिक काळाच्या सामाजिक कार्याचा आढावा घेतला असता, संघर्ष, सातत्य आणि समाजाप्रती असलेली निष्ठा यांचे वेगळे उदाहरण समोर येते.
भ्रष्टाचार, प्रशासनातील दिरंगाई आणि सर्वसामान्य नागरिकांच्या अडचणी यांविरोधात प्रभावी लढा उभारण्याच्या उद्देशाने त्यांनी “अंकुश संघटना”ची स्थापना केली. अगदी मर्यादित साधनसामग्रीतून उभी राहिलेली ही संघटना आज अनेकांच्या न्यायाच्या लढ्याची ताकद बनली आहे. शून्यातून उभ्या राहिलेल्या या प्रवासामागे केवळ वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा नसून समाजातील वंचित, पीडित आणि गरजू नागरिकांना न्याय मिळवून देण्याची भूमिका असल्याचे त्यांच्या कार्यातून दिसून येते.
गेल्या अनेक वर्षांत उस उत्पादक शेतकऱ्यांचे प्रश्न, दूध उत्पादकांच्या दराचा मुद्दा, महावितरणाशी संबंधित समस्या, तलाठी, तहसील आणि जिल्हाधिकारी कार्यालयातील नागरिकांच्या तक्रारी, पंचगंगा नदी प्रदूषणाचा विषय अशा अनेक प्रश्नांवर त्यांनी सातत्याने पाठपुरावा केला. अनेकदा आंदोलने, निवेदने, चर्चा आणि प्रशासनाशी संवादाच्या माध्यमातून प्रश्न सोडविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. कोरोना महामारीच्या कठीण काळातही रुग्ण आणि त्यांच्या नातेवाईकांना औषधे, उपचार, बेड, ऑक्सिजन आणि प्रशासकीय समन्वय यासाठी मदत केल्याची नोंद अनेक नागरिक करतात.
सामाजिक चळवळ उभी करणे म्हणजे केवळ सभांमधील भाषणे नव्हे, तर त्यासाठी संघर्ष स्वीकारावा लागतो. विविध आंदोलनांदरम्यान त्यांच्यावर अनेक गुन्हे दाखल झाले. उपलब्ध माहितीनुसार, त्यांनी समाजहिताच्या आंदोलनांमध्ये सहभागी होताना पन्नासहून अधिक प्रकरणांना सामोरे गेले आहे. मात्र या सर्व अडचणींनंतरही त्यांनी सामाजिक कार्याचा मार्ग सोडला नाही.
सामाजिक कार्य करताना टीका, विरोध, अपमान आणि वैयक्तिक पातळीवरील आरोप-प्रत्यारोप यांनाही त्यांना सामोरे जावे लागले. काही ठिकाणी विरोधाचा सामना करावा लागला, तर काही वेळा सामाजिक आणि राजकीय दबावही सहन करावा लागला. मात्र या सर्व परिस्थितीत त्यांनी आपली भूमिका बदलण्याऐवजी लोकांच्या प्रश्नांवर ठाम राहण्याचा प्रयत्न केला. समाजकारणात मान-अपमान हे येतच असतात, मात्र ध्येयाशी प्रामाणिक राहणे अधिक महत्त्वाचे असल्याची भूमिका त्यांच्या कार्यातून दिसून येते.
समाजपरिवर्तनाचा इतिहास पाहिला तर प्रत्येक परिवर्तनामागे संघर्षाची मोठी परंपरा दिसून येते. छत्रपती शिवाजी महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, संत ज्ञानेश्वर माऊली, क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले, संत गाडगेबाबा यांसारख्या महापुरुषांच्या कार्यातही अनेक अडथळे आले. त्यांनी विरोध झेलत समाजासाठी कार्य सुरू ठेवले आणि इतिहासात अजरामर झाले. (ही उदाहरणे केवळ संघर्षाचे महत्त्व स्पष्ट करण्यासाठी असून धनाजी चुडमुंगे यांची त्या महापुरुषांशी तुलना करण्याचा उद्देश नाही.)
धनाजी चुडमुंगे यांच्या कार्याबाबत बोलताना अनेक नागरिक सांगतात की, त्यांनी पक्षनिष्ठेपेक्षा जननिष्ठेला अधिक महत्त्व दिले. राजकीय समीकरणे बदलत गेली, नेते बदलले, सत्तांतर झाले; मात्र त्यांनी उभी केलेली संघटना आणि समाजहिताची भूमिका कायम ठेवण्याचा प्रयत्न केला. तब्बल वीस वर्षांहून अधिक काळ सामाजिक चळवळ टिकवून ठेवणे हे स्वतःमध्ये मोठे आव्हान मानले जाते.
त्यांच्या कार्यपद्धतीत केवळ आंदोलनच नव्हे, तर प्रशासनाशी संवाद, लोकांना संघटित करणे, कायदेशीर मार्गाचा अवलंब करणे आणि नागरिकांना त्यांच्या हक्कांविषयी जागरूक करणे यालाही तितकेच महत्त्व दिले गेले. त्यामुळे अनेक प्रश्नांना न्याय्य मार्गाने वाचा फुटली, असा अनुभव अनेकांनी व्यक्त केला आहे.
कोणत्याही सामाजिक कार्यकर्त्याविषयी मतभेद असू शकतात. त्यांच्या कार्यपद्धतीवर टीका होऊ शकते. लोकशाही व्यवस्थेत टीका आणि प्रश्न विचारणे हे आवश्यकही आहे. मात्र त्याचबरोबर समाजासाठी केलेल्या कार्याचे वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन होणेही तितकेच महत्त्वाचे ठरते. नागरिकांनी आपल्या लोकप्रतिनिधींनाही विकासकामे, आश्वासने आणि जनहिताच्या प्रश्नांबाबत जाब विचारण्याची भूमिका स्वीकारली, तर लोकशाही अधिक सक्षम होईल, असे मत अनेक सामाजिक अभ्यासक व्यक्त करतात.
आजच्या काळात वैयक्तिक स्वार्थापेक्षा समाजहितासाठी दीर्घकाळ सातत्याने काम करणारे कार्यकर्ते तुलनेने कमी दिसतात. अशा परिस्थितीत धनाजी चुडमुंगे (आबा) यांनी अनेक वर्षे सामान्य माणसाच्या प्रश्नांसाठी केलेला संघर्ष हा अनेक तरुणांसाठी प्रेरणादायी ठरू शकतो. सामाजिक परिवर्तनासाठी केवळ टीका न करता प्रत्यक्ष मैदानात उतरून काम करण्याची गरज त्यांच्या प्रवासातून अधोरेखित होते.
शिरोळ तालुक्याला अशा प्रकारचा सामाजिक कार्यकर्ता लाभला, ही अनेकांच्या मते अभिमानाची बाब आहे. संघर्ष, प्रामाणिकपणा, लोकांप्रती असलेली बांधिलकी आणि सातत्यपूर्ण सामाजिक कार्य या गुणांमुळे धनाजी चुडमुंगे (आबा) यांची ओळख केवळ एका संघटनेपुरती मर्यादित न राहता समाजहितासाठी झटणारा कार्यकर्ता अशी निर्माण झाली आहे.
समाजातील दुर्लक्षित घटकांना न्याय मिळवून देण्यासाठी संघर्षाची वाट निवडणाऱ्या धनाजी चुडमुंगे (आबा) यांच्या कार्याचा प्रवास हा निःसंशयपणे समाजकारणात प्रेरणा देणारा ठरत असल्याची भावना विविध स्तरांतून व्यक्त होत आहे.