शिरोळ / प्रतिनिधी
ग्रामीण भागातील महिलांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्याच्या दृष्टीने शेडशाळ (ता. शिरोळ) येथे आयोजित करण्यात आलेल्या उद्योजकता विकास कार्यशाळेला उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. महाराष्ट्र सहकार विकास महामंडळ मर्यादित, पुणे आणि श्री दत्त शेतकरी सहकारी साखर कारखान्याच्या संयुक्त विद्यमाने पार पडलेल्या या एकदिवसीय विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रमाने महिलांमध्ये नवउद्योजकतेची उमेद निर्माण केली. कारखान्याचे मार्गदर्शक संचालक उद्यानपंडित गणपतराव पाटील यांच्या अध्यक्षतेखाली हा उपक्रम पार पडला.कार्यक्रमाची सुरुवात क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले व स्वर्गीय सा. रे. पाटील यांच्या प्रतिमेचे पूजन आणि दीपप्रज्वलन करून करण्यात आली. यानंतर उपस्थित मान्यवरांचे स्वागत करण्यात आले. प्रशिक्षणाच्या माध्यमातून महिलांना मशरूम उत्पादन तंत्रज्ञानासह उद्योजकतेचे विविध पैलू शिकविण्यात आले, ज्यामुळे त्यांच्या स्वावलंबनाच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल टाकले गेले.या कार्यशाळेत नाशिक येथील प्रख्यात मशरूम उद्योजक किरण पवार यांनी मार्गदर्शन करताना मशरूम म्हणजे काय, त्याचे प्रकार, पोषक मूल्ये आणि औषधी गुणधर्म यांची सविस्तर माहिती दिली. त्यांनी मशरूम उत्पादनासाठी लागणाऱ्या साहित्याची उपलब्धता, स्पॉनची निवड, उत्पादन प्रक्रियेतील टप्पे यावर प्रकाश टाकला. विशेषतः ऑयस्टर आणि बटन मशरूम उत्पादन तंत्रज्ञान समजावून सांगताना त्यांनी प्रत्यक्ष उदाहरणे देऊन महिलांचा आत्मविश्वास वाढविला.किरण पवार यांनी सांगितले की,मशरूम उत्पादन हा कमी जागेत, कमी गुंतवणुकीत आणि कमी कालावधीत सुरू करता येणारा व्यवसाय आहे. ग्रामीण महिलांसाठी हा व्यवसाय अत्यंत फायदेशीर ठरू शकतो.त्यांनी मशरूमच्या वाढत्या बाजारपेठेबाबतही माहिती देत,स्थानिक ते जागतिक स्तरावर याची मागणी कशी वाढत आहे,हे स्पष्ट केले.मशरूमपासून तयार होणाऱ्या प्रक्रियायुक्त पदार्थांमुळे मूल्यवर्धन कसे करता येते, याचाही त्यांनी ऊहापोह केला.सिद्धार्थ मशरूम रिसर्च सेंटर, नाशिकच्या उद्योजिका चेतना पवार यांनी महिलांना मशरूम व्यवसायातील संधी, अडचणी आणि त्यावर मात करण्याचे मार्ग याबाबत मार्गदर्शन केले. त्यांनी मशरूमवरील कीड व रोग व्यवस्थापन, उत्पादनाची गुणवत्ता राखण्यासाठी आवश्यक उपाय,ग्रेडिंग आणि पॅकेजिंग तंत्र याबाबत माहिती दिली. तसेच, व्यवसाय सुरू करताना लागणारे परवाने, तापमान नियंत्रण तंत्र आणि उत्पादनाची शाश्वतता यावरही त्यांनी सखोल मार्गदर्शन केले.चेतना पवार यांनी प्रोजेक्टरच्या माध्यमातून मशरूम बेड तयार करण्याची प्रक्रिया,त्यांची मांडणी,उत्पादनाचा कालावधी आणि कापणीची योग्य पद्धत याचे प्रात्यक्षिक स्वरूपात सादरीकरण केले. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे उपस्थित महिलांना प्रत्यक्ष व्यवसायाची कल्पना स्पष्टपणे समजली.एम.सी.डी.सी. पुण्याचे प्रशिक्षण अधिकारी मयूर पवार यांनी केंद्र शासनाच्या प्रधानमंत्री सूक्ष्म अन्न प्रक्रिया उद्योग योजनेबाबत माहिती देताना सांगितले की, या योजनेच्या माध्यमातून लघु उद्योजकांना आर्थिक मदत, तांत्रिक मार्गदर्शन आणि बाजारपेठ उपलब्ध करून दिली जाते.महिलांनी या संधीचा लाभ घ्यावा.त्यांनी अर्ज प्रक्रिया,अनुदानाची रचना आणि आवश्यक कागदपत्रे यांची माहिती दिली.नागपूर विद्यापीठाचे माजी अधिष्ठाता डॉ. दिलीप वैरागडे यांनी उद्योजकतेची मूलतत्त्वे समजावून सांगताना उद्योजक होण्यासाठी आवश्यक गुण, ध्येय निश्चिती, वेळेचे व्यवस्थापन आणि सातत्य यावर भर दिला. त्यांनी सांगितले की, उद्योजकतेत यशस्वी होण्यासाठी केवळ भांडवल नाही, तर चिकाटी, आत्मविश्वास आणि नवकल्पना महत्त्वाची असतात. शेतीपूरक व्यवसायांमधून उत्पन्न वाढविण्याचे मार्ग त्यांनी उदाहरणांसह स्पष्ट केले.कार्यक्रमाच्या प्रास्ताविकात एम.सी.डी.सी. पुण्याचे विभागीय समन्वयक अरुण काकडे यांनी संस्थेच्या विविध प्रशिक्षण उपक्रमांची माहिती देत, महिलांसाठी विशेषतः राबविण्यात येणाऱ्या योजनांवर प्रकाश टाकला. त्यांनी ग्रामीण भागातील महिलांनी प्रशिक्षण घेऊन स्वावलंबी बनावे, असे आवाहन केले.कार्यक्रमादरम्यान सर्व मान्यवरांचा पुष्पगुच्छ देऊन सत्कार करण्यात आला. प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या सर्व प्रशिक्षणार्थींना मान्यवरांच्या हस्ते प्रमाणपत्रांचे वाटप करण्यात आले. या प्रमाणपत्रामुळे महिलांना भविष्यात व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आत्मविश्वास आणि ओळख मिळणार आहे.या कार्यक्रमाला कारखान्याचे चेअरमन रघुनाथ पाटील, संचालक रणजीत कदम, ज्योतीकुमार पाटील, भैय्यासो पाटील, महेंद्र बागे, संचालिका अस्मिता पाटील, संगीता पाटील कोथळीकर, पंचायत समिती सदस्या राजश्री माणकापूरे, ऊस विकास अधिकारी ए.एस. पाटील, दीपक कळेकर, संतोष दुधाळे, सहाय्यक निबंधक उर्मिला राजमाने, तसेच अनेक मान्यवर उपस्थित होते. याशिवाय गावातील आणि परिसरातील मोठ्या संख्येने महिला प्रशिक्षणार्थींनी या कार्यशाळेत सहभाग घेतला. कार्यशाळेचे वैशिष्ट्य म्हणजे केवळ सैद्धांतिक माहिती न देता प्रत्यक्ष प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि संवादाच्या माध्यमातून महिलांना आत्मनिर्भरतेकडे प्रेरित करण्यात आले. अनेक महिलांनी या प्रशिक्षणानंतर मशरूम व्यवसाय सुरू करण्याची तयारी दर्शविली. काहींनी गट पद्धतीने व्यवसाय सुरू करण्याचा मानस व्यक्त केला.ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी कमी असताना अशा प्रकारच्या प्रशिक्षणांमुळे महिलांना घरबसल्या उत्पन्न मिळविण्याची संधी उपलब्ध होते. मशरूम उत्पादन हा शेतीपूरक व्यवसाय असल्याने शेतकरी कुटुंबांसाठीही तो उपयुक्त ठरतो. कमी खर्चात जास्त उत्पन्न देणारा हा व्यवसाय महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी प्रभावी साधन ठरू शकतो.या उपक्रमामुळे शेडशाळ परिसरात महिलांमध्ये उद्योजकतेची जागरूकता वाढली असून, भविष्यात अशा आणखी प्रशिक्षण कार्यक्रमांची गरज व्यक्त केली जात आहे. स्थानिक पातळीवर उत्पादित मशरूमला बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी सहकारी संस्था आणि शासनाने पुढाकार घ्यावा, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली.एकूणच, या कार्यशाळेने ग्रामीण महिलांसाठी नवा मार्ग खुला केला आहे. स्वावलंबन,आत्मविश्वास आणि आर्थिक प्रगतीचा संदेश देणारा हा उपक्रम यशस्वी ठरला असून,महिलांच्या सशक्तीकरणासाठी तो एक आदर्श उदाहरण बनला आहे.